Geschiedenis van de Onze-Lieve-Vrouw-ter-Zavelkerk
Van de kapel van de kruisboogschutters tot de Ommegang: zeven eeuwen geschiedenis op de Zavel
1348
de legende van Beatrijs Soetkens
1400 – 1540
de bouw van de kerk
1.400
figuranten in de Ommegang
2013
oprichting van het Fonds Vrienden
De Onze-Lieve-Vrouw-ter-Zavelkerk (officieel Onze-Lieve-Vrouw-ter-Zege op de Zavel) werd van 1400 tot 1540 gebouwd door de gilden van de Brusselse kruisboogschutters, op de plaats van hun houten kapel. Ze dankt haar bestaan aan het miraculeuze Mariabeeld dat Beatrijs Soetkens in 1348 vanuit Antwerpen meebracht.
De belangrijkste data
Rond 1300
De kapel van de kruisboogschutters
Kort na 1300 krijgt de Grote Eed van de Brusselse kruisboogschutters een stuk grond op een zandheuvel buiten de stadsmuren, op de plek die de Zavel heet. Hij bouwt er een houten kapel ter ere van de Maagd Maria. Kruisbogen waren gevreesde wapens: hun pijlen drongen gemakkelijker door de maliënkolders van de ridders dan gewone pijlen.
1348
De legende van Beatrijs Soetkens
In 1348 merkt een vrome vrouw, Beatrijs Soetkens, dat een Mariabeeld in een Antwerpse kerk verwaarloosd wordt. De Maagd verschijnt aan haar en beveelt haar het beeld naar Brussel te brengen. Een geheimzinnige kracht houdt wie haar wil tegenhouden tegen. Ze brengt het beeld aan boord van een schip dat op mysterieuze wijze over de Schelde en de Zenne wordt voortgedreven, zonder gehesen zeilen. Hertog Jan III van Brabant hoort van het wonder, ontvangt haar en plaatst het beeld in de kapel van de kruisboogschutters. Het thema van deze overbrenging komt meer dan tien keer terug in de kerk.
1400 – 1540
De bouw van de kerk
De toestroom van pelgrims brengt de kruisboogschutters ertoe op dezelfde plaats een grote kerk te bouwen. De bouw, van 1400 tot 1540, duurt meer dan een eeuw. De kerk is een prachtig voorbeeld van de flamboyante gotiek. Het zuidelijke transept is versierd met een roosvenster met twaalf lobben, uitzonderlijk voor de Brabantse gotiek, die in de transepten normaal glasramen plaatst.
Begin 16de eeuw
De gevel en het grote portaal
De gevel en het grote toegangsportaal dateren van het begin van de 16de eeuw. Ze worden toegeschreven aan Lodewijk van Bodeghem, stadsarchitect van Brussel, zo opvallend is de gelijkenis met de kerk van Brou in Bourg-en-Bresse, gebouwd door Margaretha van Oostenrijk. Bewijzen zijn er niet meer: de archieven van de gilden, bewaard in het Broodhuis, verbrandden bij het bombardement van Brussel door de markies de Villeroy in 1695. Ontdek het portaal
Eind 16de eeuw
Een nieuw Mariabeeld
Het miraculeuze beeld werd tijdens de godsdienstoorlogen, eind 16de eeuw, verbrand. Aartshertogin Isabella, landvoogdes van de Nederlanden en dochter van koning Filips II, schonk het huidige beeld. Alleen het hoofd en de handen zijn gebeeldhouwd: zoals soms de traditie is in mediterrane landen, is het beeld gemaakt om aangekleed te worden. Zijn rijk geborduurde mantel is een schenking van de families van der Vaeren en Waucquez. Ontdek het Mariabeeld
19de eeuw
De kerk vrijgemaakt en gerestaureerd
In de 19de eeuw wordt de kerk vrijgemaakt van de huizen die haar omringden en gerestaureerd om haar haar huidige uitzicht te geven. De beelden aan de buitenkant werden pas tijdens de Eerste Wereldoorlog, en zelfs later, geplaatst, want de nissen waren leeg gebleven.
De Ommegang: van processie tot historische stoet
Al eeuwenlang wordt het Mariabeeld in processie rond de kerk gedragen: dat is de Ommegang. Zo heet ook de prestigieuze historische stoet van 1.400 figuranten die vandaag nog twee keer per jaar van de Zavelkerk naar de Grote Markt van Brussel trekt. Hij roept de ontvangst op van keizer Karel V en zijn zoon Filips II door de Brusselse magistraat. De gilden van de kruisboogschutters spelen er een belangrijke rol in.
De grote families en de kerk
Door de eeuwen heen kreeg de kerk de onwankelbare steun van grote historische families: de Habsburgers, de Thurn und Taxis, de d’Arenbergs en vele anderen. De keizerlijke familie schonk prachtige glasramen, die helaas door een windhoos werden vernield. De Thurn und Taxis, die tegenover de kerk woonden en sinds 1516 het monopolie van de internationale post hadden, bouwden twee barokke kapellen in de kerk. De Sint-Ursulakapel is volledig in zwart marmer en versierd met beelden in marmer van Carrara door de grootste beeldhouwers van die tijd. Een ervan, De Naastenliefde, werd tijdens de Franse Revolutie gestolen, door de Koning Boudewijnstichting op een openbare veiling teruggekocht en staat weer op haar oorspronkelijke plaats.
In de 19de eeuw plaatsten de d’Arenbergs de glasramen van het koor. De vele families die toen in de buurt woonden, volgden hun voorbeeld: de Merode, Lannoy, Cornet, Wittouck, Ursel… Deze glasramen uit de 19de en 20ste eeuw maken vandaag de faam van de kerk uit.
De kunstwerken die deze geschiedenis vertellen
19e-eeuwse stok van de Suisse met afbeelding van de schippersboot dat het beeld van de Heilige Maagd overbrengt
Beroemde personen
Maria van Hongarije
De zus van keizer Karel V werd in de kerk gedoopt.
Egmont en Horne
Parochianen van de Zavel voor ze op de Grote Markt werden onthoofd.
Voltaire en Rousseau
Ze kregen er ruzie tijdens de mis; de ‘Grote Rousseau’ ligt begraven in het zuidelijke transept.
Paul Claudel
Als Frans ambassadeur in Brussel kwam hij er elke dag bidden.
Een kerk die blijft leven
Een eeuwenoude muziektraditie
Al in de 15de eeuw tonen verscheidene boogvelden van het koor muziekinstrumenten uit die tijd. Pietro Antonio Fiocco was kapelmeester op de Zavel voor hij directeur van De Munt werd, en werken van de componisten Tinel en Gevaert gingen er in première. Het huidige grote orgel werd in 1763 gebouwd door orgelbouwer Jean-Baptiste Barnabé Goynaut. Vandaag houden drie vaste organisten en gerenommeerde zangeressen de traditie levend.
De gilden vandaag
De Oude Grote Koninklijke en Edele Eed van de Kruisboogschutters van Onze-Lieve-Vrouw ter Zavel en de Grote Koninklijke Sint-Jorisgilde van de Kruisboogschutters van Brussel laten elk jaar een plechtige hoogmis opdragen voor Hemelvaart, in aanwezigheid van de vertegenwoordiger van de Koning en de stadsbestuurders. Meer over de gilden
Bewaar het erfgoed van de kerk
De parochie heeft geen eigen middelen: naast subsidies maakt alleen mecenaat het mogelijk de kunstwerken van de kerk te restaureren. Elke gift van 40 € of meer geeft recht op een fiscaal attest.